نخستین دستور طالبان پس از تسلط بر افغانستان منع نقش زنان در سریالهای تلویزیونی بود که سبب توقف نشرات دهها فیلم و سریال از سوی رسانههای محلی و ملی افغانستان شد. سپس قانون رسانههای همگانی از سوی وزارت اطلاعات و فرهنگ گروه تروریستی طالبان بهعنوان قانون، قابل اجرا اعلام گردید و کمیتۀ «نظارت از نشرات رسانهها» از سوی وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان، برای نظارت از محتوای نشراتی رسانهها بهمنظور تشدید فشارها بر آزادی بیان تشکیل شد.
در نزدیک به دو و نیم سال گذشته، کار خبرنگاری در افغانستان به یکی از پر چالشترین مشاغلی مبدل شده که زنان با حذف تدریجی روبهرو گردیدند و حضور آنان در رسانههای افغانستان به حداقل رسیدهاست. در این گزارش به چگونگی کنار آمدن زنان خبرنگار با محدودیتهای وضع شده از سوی گروه طالبان میپردازیم.
نبود فرصتهای کاری وحضور حداقلی زنان در رسانهها
پس از دستور منع کار زنان از سوی “ملاهبتالله” رهبر طالبان، حضور زنان تنها در سکتورهای صحت، معارف و رسانهها حفظ شد و زنان از کار کردن در سایر سکتورها بهخصوص ادارات دولتی و غیر دولتی، نمایندگیهای نهادهای بینالمللی در افغانستان منع شدند.
حبیبه (مستعار) 28 ساله مدیر مسئول یکی از رسانههای خصوصی در کابل به نیمرخ میگوید: در اکثر رسانهها به دلیل محدودیتهای وضع شده به خبرنگاران مرد اولویت داده میشود. او میگوید: «هر روز اسکرینشات تصاویر دختران را به ما میفرستادند و در آن جاهایی مثل پاهای بدون جوراب و یا بند دست دختران را نشانی میکنند که مثلاً حجاب را رعایت نکردهاند. وقتی فشارها به این حد رسید، صاحب امتیاز رسانه مجبور شد به جای آنان چند خبرنگار و کارمند رسانهای مرد استخدام کند.»
ظاهر شدن خبرنگاران زن در تصاویر سانسور شده تنها چالش و سد راه خبرنگاران زن نیست. اکثر مسئولان گروه طالبان حاضر نیستند با خبرنگاران زن مصاحبه کنند و یا اطلاعات را در اختیار آنان قرار بدهند.
حبیبه بهخاطر زن بودنش حداقل هفتبار از کنفرانسهای خبری طالبان اخراج شده و به او گفته شدهاست که باید یک همکار مرد را بفرستند. «در وزارت معارف برای پوشش یک کنفرانس خبری رفته بودم که دعوتنامهاش را یک روز قبل به رسانه آورده بودند. در زمان تعیین شده که قرار بود کنفرانس شروع شود، محافظان وزیر معارف، من و یک خبرنگار دیگر را از کنفرانس اخراج کردند و گفتند: وزیر صاحب میگوید تا وقتی که زنان در اینجا باشند، برنامه را شروع نمیکند.»
این عوامل سبب شدهاست که مسئولان رسانهها جایگاه زنان خبرنگار در رسانهشان را با خبرنگاران مرد تعویض کنند، با این وجود، شماری از زنان خبرنگار همچنان در رسانهها برای حق کار و حفظ حضورشان تقلا میکنند.
تبعیض جنسیتی در پرداخت معاش و امتیاز
محدودیتهای وضع شده از سوی طالبان بر زنان سبب محدودیت در کار زنان در امر تولید محتوای رسانهای شده و بر دستمزد خبرنگاران زن نیز تأثیر گذاشتهاست.
سلگی (مستعار) 23 ساله کارمند یکی از رسانههای خصوصی پشتو زبان در کابل است که در برابر کاری مساوی با یک همکار مرد، چهار هزار افغانی معاش دارد. درحالیکه همکارش در بدل همان کار حداقل 15 تا بیست هزار افغانی معاش میگیرد. او میگوید: «به من گفتند چون شما برای کار بیرون از دفتر رفته نمیتوانید و مسئولیت زیاد هم به عهدهتان نیست، همین اندازه معاش برایتان کفایت میکند. درحالیکه یک همکار دیگرم نیز در همین بست با من کار میکند و چندین برابر معاش من حداقل 15 تا بیست هزار افغانی امتیاز میگیرد.»
“فرح” گزارشگر یک رسانۀ خصوصی دیگر در هرات نیز امتیاز کم خبرنگاران زن در برابر کار مساوی با خبرنگران مرد را تأیید میکند و میگوید که علیرغم محدودیتهای وضع شده بر کار خبرنگاری، زنان خبرنگار در رسانههای هرات حضور بیشتری دارند، اما امتیازی کمتر از خبرنگاران مرد دریافت میکنند. به گفتۀ او بیشترین معاش یک خبرنگار زن در هرات هشت هزار افغانی است، درحالیکه یک خبرنگار مرد با همان حجم کار، امتیاز بیشتری دریافت میکند.
او میگوید:«اعتراض در برابر تبعیض جنسیتی سودی نداشته و مسئولین رسانهها میگویند: دهها تن دیگر فرصت کار با نصف همین امتیاز را ندارند. به همین خاطر، خبرنگاران زن وادار به ترک شغل و یا ادامۀ کار با همین امتیاز میشوند.»
شماری از خبرنگاران زن به دلیل نبود فرصتهای کاری حاضر شدهاند که بدون معاش و امتیاز نیز در رسانه کار کنند. “رحیل وردک” یک خبرنگار دیگر که حداقل دو سال تجربۀ کار رسانهای دارد، اما برای گریز از فشارهای روانی ناشی از بیکاری بهگونهای رضاکار در رسانهاش کار میکند. او میگوید: «هدفم از این کار، بلند کردن صدای زنان است. من میتوانم در خانه بنشینم اما جامعۀ طالبانی به عدم حضور من عادت میکند، از سویی هم بیکاری بسیار دشوار است، ترجیح میدهم مصروف باشم.»
او از نهادهای حامی رسانهها میخواهد که از زنان خبرنگار حمایت و برای آنان زمینۀ کار را مساعد کنند و نگذارند که محدودیتهای دستوپاگیر طالبان سبب نهادینه شدن حذف زنان از تمام سطوح جامعه شود.
آخرین تلاش طالبان برای حذف زنان از رسانه؛ قطع تماس تلفنی زنان با رسانهها
در یک سال گذشته، زنان از تماس گرفتن با رسانهها منع شدند. مسئولان امر به معروف در همراهی با استخبارات گروه طالبان بهگونۀ کتبی و شفاهی به کارکنان رسانهها هشدار دادند که تماسهای زنان و دختران را به برنامههایشان وصل نکنند.
“ن.نصیر” یک خبرنگار دیگر در کابل در این مورد میگوید که به آنان تذکر داده شدهاست که با نشر «خنده و مزاقهای زنان از طریق رسانه» عامل ترویج فحشا نشوند. «در رسانۀ ما یک برنامۀ آموزشی برای دختران بود و اشتراک کنندگان به سؤالات کانکور پاسخ میدادند، بهخاطر نشر خندۀ یکی از اشتراک کنندگان دختر، مأموران امر به معروف دستور منع پخش برنامه را دادند.»
«به گفتۀ خانم نصیر پس از آن تماسهای تلفنی دختران با تمام برنامههای این رسانه منع شد و مجریان نیز مجبور به تولید برنامههای ثبتی شدند.»
در پنجم حوت 1402 خورشیدی قومندانی امنیۀ خوست، طی یک مکتوب رسمی تماس تلفنی زنان با رسانههای خوست را رسماً ممنوع و غیر شرعی اعلام کرد که در پی آن برنامههای آموزشی برای دختران از طریق رسانههای محلی خوست از نشر باز ماندند. زنان خبرنگار علیرغم تمام این چالشها و محدودیتها، از آیندۀ کار رسانهای و دستاوردهای چندین سالهشان نگرانند. به گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز، هشتاد درصد خبرنگاران زن وظایفشان را از دست دادهاند و بیست درصد کارکنان رسانهای زن با چالشهای فزاینده و محدودیتهای شدید از سوی طالبان روبهرو هستند.
