وضعیت کلی افغانستان بعد از تسلط گروه طالبان بهشکل فاجعهباری هر روز بهسمت بدتر شدن میرود و این گروه با اعمال محدودیتها بر جامعه و بهخصوص بر زنان، باعث عمیقتر شدن این بحرانها شدهاست.
بحران صحی و عدم دسترسی به خدمات صحی، یکی از مواردی است که بعد از تسلط گروه طالبان و محدودیتهای وضع شده بر کارمندان صحی بهشکل بیپیشینهای در حال رشد است و از مردم افغانستان بهطور عموم و از زنان و اطفال بهصورت خاص قربانی میگیرد.
سازمان جهانی صحت (HWO) با نشر گزارش تازهای گفتهاست که روزانه ۲۴ مادر و ۱۶۷ نوزاد در افغانستان به دلایل مرگومیر قابل پیشگیری جانشان را از دست میدهند و همچنان وضعیت بحرانی صحی در افغانستان بیشترین آسیب را به زنان و کودکان وارد کردهاست.
این سازمان در گزارش خود تذکر داده که مرگومیر مادران و نوزادان در افغانستان بر اثر امراض قابل پیشگیری اتفاق میافتد، بر اساس این گزارش ۱۷.۹میلیون تن به کمکهای صحی نیاز دارند، اما از این میان تنها ۹.۵ میلیون تن به امکانات صحی محدود یا هیچ دسترسی ندارند.
در این گزارش تأکید شده که بیثباتی اقتصادی در افغانستان سبب شدهاست تا شمار کارمندان صحی به تناسب شمار بیماران، بسیار کم باشد. طوریکه برای هر ۱۰ هزار تن در افغانستان تنها ۱۰ کارمند صحی وجود دارد، در حالیکه این رقم باید۴۴ کارمند صحی باشد. همچنان این وضعیت با توجه به بیماریهای واگیر و غیرواگیر، شیوع مکرر بیماریها، خشکسالی شدید و سایر بلاهای طبیعی ترکیب و آمار مرگومیر را افزایش میدهد.
به گفتۀ این سازمان، بین جنوری تا دسامبر ۲۰۲۳، در مجموع ۴۲۸ مرکز صحی ثابت و سیار بهدلیل کمبود شدید بودجه، مجبور به تعطیلی شدند که تأثیر مخربی بر دسترسی بیش از سه میلیون نفر به مراقبتهای بهداشتی از جمله بیش از ۶۰۰ هزار کودک زیر پنج سال و بیش از ۲۴۰ هزار زن باردار وارد کردهاست.
سازمان جهانی صحت با اشاره بر دستور منع آموزش زنان گفته که وضعیت اسفبار زنان افغانستان بهدلیل دسترسی محدود دختران و زنان به تحصیل و معیشت بدتر شدهاست.
بر اساس این گزارش، نیاز به کمکهای بشردوستانه در افغانستان بهطور چشمگیری افزایش یافتهاست و از ۱۸.۴ میلیون نفر در قبل از آگست ۲۰۲۱ به ۲۳.۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴رسیده که بخش قابل توجهی از این جمعیت، یعنی چیزی نزدیک به ۹.۵ میلیون نفر که در بیش از ۲۰ هزار روستا زندگی میکنند؛ هنوز دسترسی محدودی به ابتداییترین خدمات بهداشتی داشته یا اصلاً دسترسی ندارند. همچنان ۳۱۰ مرکز صحی در سراسر افغانستان، از جمله شفاخانهها بهدلیل کمبود بودجه با کمبود شدید خدمات و عدم حمایت مواجه خواهند شد.
سازمان جهانی صحت تأکید کردهاست که برای حفظ دستآوردها به ۳۵۲ میلیون دالر اضافی برای تکمیل بودجۀ کلی۴۲۳ میلیون دالری برای سالهای ۲۰۲۴ الی ۲۰۲۵ نیاز دارد.
در این گزارش در مورد پولیو یا فلجکودکان نیز اشاره شده و آمده که افغانستان در جهان از جمله دو کشوری است که پولیو در آن وجود دارد و این کشور از سال 2021 دستآوردهای قابل توجهی در ریشه کن کردن فلج اطفال داشتهاست، شش کودک در سال ۲۰۲۳ بر اثر ویروس پولیو در افغانستان فلج شدهاند، درحالیکه این رقم در سال ۲۰۲۰، ۵۹ کودک بود.
با این وجود گروه تروریستی طالبان قبل از آگست 2021 یکی از موانع اصلی در سر راه تطبیق و اجرای کمپینهای واکسن پولیو در افغانستان بودند، در زمان نظام جمهوریت نزدیک ۳.۵ میلیون کودک به دلیل ممانعت گروه طالبان به واکسن پولیو دسترسی نداشتند. این گروه همواره برای کامندان صحی ناامنی ایجاد میکردند و بارها کارمندان تطبیق واکسن را تهدید و شکنجه کرده بودند؛ طوریکه حملۀ گروه طالبان بر تیم تطبیق واکسن پولیو در ولایت ننگرهار در سال ۱۴۰۰ خورشیدی، سه کشته بر جای گذاشته بود.
همچنان یافتههای یک سازمان ناظر بر فعالیت کادر صحی در مناطق جنگی و مکانهای ناامن نشان میدهد که موارد قتل، شکنجه، بازداشت و توهین و تحقیر کارکنان مراکز بهداشتی در افغانستان تحت سلطۀ گروه طالبان افزایش یافتهاست. به گزارش این سازمان که ائتلافی ناظر بر سلامت کارکنان مراکز صحی در سراسر جهان است، عامل بیشترین موارد خشونت علیه کادر درمان در افغانستان، گروه طالبان و داعش هستند.
بر اساس گزارش این سازمان، سال ۲۰۲۲ در سراسر افغانستان ۸۱ حادثه برای کادر درمان ثبت شده که از این میان، ۳۱مورد بازداشت، شکنجه و ۲۶ مورد قتل بودهاست. بقیۀ موارد هم عبارت بودند از ناپدید شدن، تحقیر و توهین، ضربوشتم، محروم کردن از کار و زندانی کردن آنها که در بیشتر این برخوردها، اعضای گروه طالبان دست داشتهاند.
با این حال به باور کارمندان بخش صحی که در ولایتها مصروف کار هستند، بعد از تسلط گروه طالبان آمارهایی که توسط سازمانهای امدادرسان بینالمللی جمعآوری و سروی میشود؛ در بسیاری از موارد دستکاری شده و آمار منتشر شده، نظر به چالشهایی که وجود دارد، غیر واقعی به نظر میرسد.
زنان و چالشهای دسترسی به خدمات صحی
دکتر سلیمه که خودش در یکی از شفاخانههای ولایت غزنی مسئول تغذیه است، در گفتوگو با نیمرخ میزان دسترسی زنان به خدمات صحی را بعد از تسلط گروه طالبان نگرانکننده توصیف کرد و به گفتۀ او؛ کمتر از ۳۰ درصد زنان در این ولایت به خدمات صحی دسترسی دارند؛ زیرا آنها اجازه ندارند بدون مرد از خانه بیرون شوند. « زنان نمیتوانند بدون داشتن همراه مرد که طالبان آنرا محرم میگویند از خانه بیرون شوند، اگر این کار را کنند در مسیر راه توسط افراد گروه طالبان مورد بازپرسی قرار میگیرند.»
گروه طالبان مدتی بعد از تسلطشان دستور دادند که مریضان و مراجعین خانم بدون محرم بالای ۱۸ سال نباید به مراکز صحی مراجعه کنند. به گفتۀ دکتر سلیمه، در بیشتر خانوادهها که مردانشان بنا به هر دلیلی قابل دسترس نیستند، زنانشان مجبور هستند درد را تحمل کنند. همچنان در کنار تحمل درد، کارهای خانه را نیز انجام میدهند که این باعث میشود وضعیت آنها بدتر شده و وضعیت اورژانسی برایشان ایجاد شود.
یکی از موارد جدی دیگر که از سوی گروه طالبان بالای دکتران زنانه وضع شده، داشتن محرم در محل کارشان است، یعنی با هر دکتر زن که در شفاخانهها مصروف کار هستند، باید پدر، برادر یا شوهرشان با آنها باشد، اعمال این دستور باعث شده تا دکتران زن نتوانند این دستور را بنا بر هر دلیلی رعایت کنند و مجبور به ترک وظیفه شدهاند.
مورد سومی که باعث کاهش دسترسی زنان به خدمات صحی شده، این است که گروه طالبان دستور داده تا مریضان خانم را باید دکتر خانم معالجه کند. دکتر سلیمه در این مورد گفت:« طبق پالسی صحت عامه و تشکیلات صحی در مراکز درمانی، دکتران و متخصصان داخله، همه مرد هستند. در این صورت اگر خانمی امراضی غیر از امراض زنانه، بارداری و زایمان داشته باشد، نمیتواند به دکتر مراجعه کند.»
مورد چهارم؛ به گفتۀ دکتر سلیمه، مؤسسهها باید برای ادامۀ فعالیتشان تمام خواست و تقاضای گروه طالبان را برآورده کنند و گروه طالبان هنگام توزیع مواد تغذیه و پول که برای افراد سوءتغذیه و مادران شیرده از سوی مؤسسهها در نظر گرفته میشود، لیست جداگانه از خانوادههایشان تهیه میکنند، درخواست پول میکنند و مسئولین نیز ناچار هستند تا دستور فرماندهها و جنگجویان طالبان را اجرا کنند.
این همه در حالی است که زنان از آموزش در مکتب و دانشگاه منع شدهاند و با در نظر داشت آنچه حالا در جامعۀ زیر حاکمیت گروه طالبان جریان دارد، تا چند سال آینده هیچ دکتر زنی وجود نخواهد داشت و وضیعت عمومی زنان در افغانستان به بدترین شکل ممکن خواهد رسید.
