زنان افغانستان بعد از روی کار آمدن گروه طالبان با چالشهای زیادی روبهرو هستند. جدا از دستور ممنوعیت آموزش و کار، گروه طالبان دسترسی زنان به خدمات صحی را نیز محدود کرده و زنان بدون داشتن محرم شرعی نمیتوانند حتی به مراکز صحی مراجعه کنند. در کنار این موارد، کاهش کمکهای بشردوستانه بین المللی بر چالشهای دسترسی مردم افغانستان به خصوص زنان به خدمات صحی افزوده است که در این میان زنان باردار بیشتر از همه قربانی میشوند.
تازهترین گزارش سازمان ملل نشان میدهد که در هر دو ساعت یک زن در هنگام زایمان در افغانستان جان میدهد و سیستم صحی از کمبود بودجه رنج میبرد. وضعیت صحی در کنار دیگر مسایل در این کشور به شدت در حالت بحرانی قرار دارد.
زیربناهای نظام صحی افغانستان پس از تسلط گروه طالبان از هم پاشید؛ فرار نیروهای متخصص درمانی به دلیل ترس از این گروه، نبود امکانات، عدم پرداخت معاش کارمندان صحی و همچنان محروم کردن زنان از تحصیل این بحران را هر روز تشدید میکند. گروه طالبان در بیشتر از دو سال گذشته بر علاوه این که نتوانست این بحران را مدیریت کند، بلکه در بسیاری از موارد با باجگیری از نهادهای امداد رسان باعث متوقف شدن کار این نهادها شده است.
براساس آخرین آمار سازمان صحی جهان، از سال ۲۰۱۷ به این طرف، سالانه ۶۳۸ زن در افغانستان در ازای ۱۰۰ هزار تولد جان خود را از دست میدهند. در همین حال استیفان دوجاریک، سخنگوی سازمان ملل متحد، گفته است که در هر دو ساعت، یک مادر در هنگام زایمان در افغانستان جان میدهد.
فیلیپ ریبیرو، رییس داکتران بدون مرز در افغانستان نیز در این مورد گفته است: «دسترسی به مراقبتهای قبل از زایمان و پس از زایمان برای یک زن در افغانستان همیشه بسیار پیچیده بوده و امروز پیچیدهتر شده است.»
محدودیت گروه طالبان، عدم دسترسی به مراقبتهای صحی اولیه، ناامنی، فقر و گرسنگی، تغذیه ناسالم، عنعنات ناپسند، نبود مراکز صحی و کمبود پزشکان زن از عوامل مهم افزایش میزان مرگومیر مادران در افغانستان شمرده میشوند.
صندوق جمعیت سازمان ملل متحد در گزارشی که اوایل ماه مارچ منتشر کرد بود، میزان تلفات زنان هنگام بارداری و زایمان در افغانستان را در رده نخست آسیا و در رده دوم جهان اعلام کرده است. در این گزارش آمده است، تا قبل از تحولات سیاسی اخیر در افغانستان، میزان مرگومیر مادران در اثر زایمان، ۶۳۸ مورد در هر ۱۰۰هزار زایمان بود و اکنون، احتمال میرود تا سال ۲۰۲۵ این رقم به ۹۶۳ مورد در هر ۱۰۰هزار نفر افزایش یابد.
نظیفه (مستعار)، داکتر بخش زنان و زایمان در یکی از شفاخانههای دولتی آمارهای نشر شده را کمتر از آمار واقعی میداند و میگوید: «در شرایط فعلی که در بسیاری از مناطق دور دست نهادهای امداد رسان صحی و سازمان ملل فعالیت ندارد، این آمار نمیتواند واقعی باشد، زیرا در کابل که پایتخت افغانستان است شفاخانهها با مشکلات جدی روبهرو هستند، به گونه مثال، شفاخانههای ملالی و رابعه بلخی دو شفاخانه بزرگ دولتی در کابل مخصوص زنان اند، در یکی از این شفاخانهها که من نیز کارمند آن هستم، بعد از تسلط گروه طالبان بهترین کادرها کار در این نهاد صحی را ترک کردهاند. جداً نبود داکتر، کمبود شدید دوا، تجهیزات طبی و سرد بودن اتاقهای بستر در زمستان جان تمام زنان که زایمان کرده یا به هر دلیلِ در این دو شفاخانه بستری هستند را با خطر مواجه میکند.»
راحله رحمتی، یکی از زنانی است که حدود دو هفته پیش به خاطر زایمان دخترش به شفاخانه ملالی مراجعه کرده بود، بنابر نبود امکانات و عدم رسیدگی به مریض مجبور میشود به یکی از شفاخانههای خصوصی مراجعه کند. او در این مورد میگوید: «داکترها اصلاً اهمیت نمیدادند که مریض در چه حال است؛ در یک اتاق بیش از ده نفر بستری بودند که چند تن آنها بعد از زایمان به روی زمین خوابیده بودند و اتاق هم بسیار سرد بود، مجبور شدم به یک شفاخانه خصوصی بروم، ولی وضع آنجا هم خیلی خوب نبود.»
دکتر رحیمه نجوا، متخصص زنان و زایمان در یکی از شفاخانههای خصوصی در غرب کابل، در گفتوگو با نیمرخ، وضعیت شفاخانههای زنان را ناامیدکننده توصیف کرد و گفت که وضعیت شفاخانهها بهطور کلی، و شفاخانههای دولتی بهخصوص، با کمبود شدید کادر صحی، دوا و امکانات مراقبتی مواجهاند. او افزود: «وضعیت ارایه خدمات صحی به شدت وخیم است و شفاخانههای دولتی به خاطر شرایط توانایی ارایه خدمات ندارد و از سوی دیگر مردم دارای توانایی اقتصادی خوب نیستند تا به شفاخانههای خصوصی – با امکانات بهتر مراجعه کنند، این موارد باعث میشود میزان مرگ و میر زنان باردار بیشتر از آنچیزی باشد که آمارها نشان میدهد.»
یکی از مواردی که باعث بیشتر شدن مرگ و میر زنان باردار شده است ازدواج قبل از وقت است. پس از تسلط گروه طالبان و افزایش فقر بسیاری از خانوادهها مجبور شدهاند که دختران خردسال شان را وادار به ازدواج کنند. در دوسال سال اخیر، میزان مرگومیر مادران نوجوان حتی زیر ۱۵ سال افزایش یافته است؛ بر اساس آمار صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، ۲۸ درصد زنان ۱۵ تا ۴۹ سال در افغانستان، قبل از ۱۸ سالگی ازدواج کردهاند. به گفتهی داکتران، زایمان برای مادران زیر ۱۸ سال مرگبار است و از میان زنانی که زیر ۱۶ سالگی زایمان میکنند، یکچهارم آنان به عفونتهای ناشی از زایمان مبتلا میشوند که عواقبی وحشتناک برای زنان دارد.
در بیست سال گذشته تعدادی زیاد شفاخانهها و مراکز درمانی کوچک با حمایت پروژههای بینالمللی، در مناطق دوردست، روستاها، و حومههای شهرها فعالیت داشتند که بیشتر خدمات بهداشتی بهویژه در بخش زنان و زایمان ارائه میکردند، ولی بعد از تسلط گروه طالبان و کاهش کمکهای بینالمللی این مراکز کوچک درمانی بهسرعت دچار کمبود امکانات و تجهیزات شدند و سرانجام، ۲۰۰۰ مرکز درمانی در سراسر افغانستان در اوایل سال ۲۰۲۲ بسته شدند. این وضعیت سبب شد که فشار شدیدی به شفاخانههای بزرگتر در مراکز شهرها وارد شود.
این همه در حالی است که صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، افغانستان را همچنان یکی از خطرناکترین مکانها در جهان برای نوزادان و مادران توصیف کرده است. به گفته یونیسف، افغانستان بالاترین نرخ مرگومیر مادران را در جهان دارد؛ سالانه هزاران زن به دلیل بارداری جان خود را از دست میدهند که مرگومیر اکثریت آنان به راحتی قابل پیشگیری است.
