دو هفته از زمین لرزۀ مرگبار در ولایت هرات میگذرد، ولی تا هنوز شمار زیادی از مردم زیر خیمهها بهسر میبرند و پسلرزههای پیهم به هیچکس اجازۀ بازگشت به «زندگی عادی» را نداده است.
حضور مردم وحشتزده در خیمهها، سرمای خزانی، نبود امکانات و پسلرزههای دوامدار در بحران زلزلۀ هرات بیش از همه زنان و کودکان را متأثر ساخته، بهنحوی که برخیها صدمات روانیِ این زلزله را بیش از آسیبهای فزیکیِ آن برآورد میکنند.
سیما، یکی از شهروندان هرات که همچنان در شوک و وحشتِ ناشی از زلزله بهسر میبرد، تا هنوز نتوانسته به خانه و زندگی عادیِ خود برگردد. او در گفتوگو با نیمرخ میگوید: «بیشتر از دو هفته است که در فضاهای باز و دور از ساختمانها بهسر میبریم و آسیبهای روانییی که بر ما وارد شده، هرگز کمتر از دیگر آسیبها نبوده است. پسلرزههای دوامدار به صحت روانیِ مردم صدمه رسانده، چنانکه بیشتر وقتها احساس میکنیم زمین در حال لرزیدن است!»
به گفتۀ سیما، آنچه که بر اضطراب و لطمات روانیِ مردم افزوده، عدم آگاهی علمی در مورد دلایلِ وقوع زلزله است؛ تصور غالب این بوده که زلزله «قهر خداوند» است و اینبار نصیبِ هرات و هراتیان شده است. «تفکر مذهبیِ مردم باعث غلبۀ «احساس گناه» در جامعه شده و احساس گناه نیز زمینۀ آسیبهای روانی را چندبرابر کرده. مردم بهجای اینکه همدیگر را به آرامش دعوت کنند، عذاب الهی را به یکدیگر هشدار میدهند که در شرایط کنونی، بسیار آسیبزاست و مدیریت بحران را دشوار میکند.»
سیما در ادامۀ صحبتهایش از توزیع ناعادلانۀ کمکها نیز شکایت کرده و میگوید: «کمکهای جمعآوریشده به گونۀ عادلانه توزیع نمیشود و تعدادی از تیمهای امدادرسان که با گروه طالبان در ارتباط هستند، در توزیع کمکها «رویکرد متعصبانه» دارند. با آنکه ما چندینبار برای دریافت غذا و خیمه با نهادهای کمککننده تماس گرفتهایم، ولی تمام کمکها به ولسوالیها انتقال یافته و به درخواستِ ما اعتنایی نشده است. من دو روز پیش وقتی با یکی از این نهادها تماس گرفتم، بعد از بیان نیازمندیهایمان تماسم را قطع کردند و دیگر جواب ندادند. ما یک خیمۀ کوچک داریم که فقط دو نفر در آن جای میشود؛ درحالیکه من دو طفل دارم که بهشدت مریض اند و یکی از آنها به سینهبغل مبتلا شده.»
این روزها حاشیۀ تمام جادهها، پارکها، میدانهای عمومی و حتی کوچههای هرات پُر از خیمههایی شده که شهروندان هرات و زلزلهزدهگانِ ولسوالیهای اطراف را در خود پناه داده است. هربار که مردم فکر کردهاند زمینلرزه تمام شده و وقت برگشتن به خانههاست، بار دیگر زمین لرزیده و آنها را به ماندن در خیمهها وادار کرده است. آخرین باری که زمینلرزه دوباره تکرار شد، پنجشنبۀ هفتۀ گذشته بود و از آنپس مردم در بازگشت به سمتِ خانهها کاملاً دچار تردید شدهاند و معلوم نیست تا چه زمانی در فضاهای بازِ عمومی بهسر خواهند برد.
زینب میرزاد، یکی از ساکنان شهرک جبرییل هرات نیز مانند هزاران نفرِ دیگر پس از اولین زمینلرزه، همراه با خانوادۀ هشتنفرۀ خود در یک زمینِ خالی دور از دیوارِ ساختمانها زندهگی میکند. به گفتۀ او، تا هنوز بسیاری از خانوادهها که در طبقههای بالاترِ بلندمنزلها زندگی میکنند، جرأت نکردهاند برای بررسی میزان خسارتها به خانههایشان سر بزنند. «وضعیت روانی مردم بیحد خراب است. همسایههای ما که در طبقات سوم و چهارم زندگی میکنند، از ترسِ اینکه مبادا خانههایشان آسیب دیده باشد و با رفتنِ آنها فرو بریزد، نمیتوانند به خانههایشان سر بزنند.»
به گفتۀ او، کودکان و زنان بیشتر از همه دچار شوکِ ناشی از زمینلرزه شده و عدم دسترسی به خدمات مشاوره و رواندرمانی، آسیبهای وارده را هر روز بیشتر میکند. «وقتی زمینلرزۀ اول اتفاق افتاد، من دچار حالت تهوع شدم که آثار آن هنوز هم ادامه دارد؛ حالا به هر دلیلی که کمی تکان بخورم، دچار تهوع میشوم و تمام بدنم شروع به لرزیدن میکند. از سوی دیگر، دیدن وضعیت آسیبدیدگانِ ولسوالیها و قریههای ویرانشده و برخورد طالبها با زنان روی روانم تأثیر منفی گذاشته و فکر میکنم اگر من زیر آوارِ زلزله گیر کنم، کسی به نجاتم نمیآید و گروه طالبان نیز به امدادگرانِ مرد نامحرم اجازه نمیدهد که مرا از زیر آوار بیرون بکشند!»
داکتر شمامه سیرت، یکی از امدادگرانیست که برای مشوره دادن به آسیبدیدهها و بررسی آسیبهای روانیِ ناشی از زمینلرزه به شهر هرات رفته است. به گفتۀ او، آسیبهای روانییی که بیشتر زنان و کودکان با آن روبرو هستند، چندبرابرِ دیگر آسیبهاست. «بسیاری از زنان بهحدی ترسیدهاند که در زمان راه رفتن تعادلشان را از دست میدهند و مجبور میشوند یکباره بر زمین بنشینند. کودکان در حالتِ بهتزدگی قرار دارند و آموزههای دینی باعث شده بیشتر به «مرگ و عذاب الهی» فکر کنند. در مجموع میتوان گفت که زنان و کودکان در حالت شکنندگی و بحران روحی قرار گرفتهاند.»
به باور شمامه سیرت، یکی از عواملی که در کنار ترسِ متعارف از زمینلرزه، زنان را دچار آسیب روانی کرده، برخورد زنستیزانۀ گروه طالبان با زنان حتا در حالتهای اضطرار است. «من از امدادگرانِ زیادی شنیدهام که افراد گروه طالبان به امدادگرانِ مرد اجازه ندادهاند که زنان زخمی و جنازههای زنانی که زیر آوار مانده بودند را بیرون بیاورند. همچنان مأموران امر به معروف و نهی از منکرِ گروه طالبان در این اوضاع بحرانی به زنان گفتهاند که این زلزله بهخاطر «بیحجابی»ِ آنها از طرف خداوند نازل شده است و بسیاری از زنان این حرفها را باور کرده و خود را «مجرم» پنداشتهاند. اینها همه در نهایت تأثیر مخربِ روانی برجا میگذارند.»
در کنار این آشفتگیها، حالا دسترسی و دستبرد گروه طالبان به محمولههای کمکهای ارسالی به زلزلهزدگان نیز نهادهای امدادرسان را نگران کرده است. بهتازگی وزارت مبارزه با حوادث طبیعی گروه طالبان هشدار داده که جمعآوری و توزیع کمک از سوی نهادها بدون هماهنگی با این اداره «جرم» محسوب میشود.
میلاد (مستعار) عضو یک تیم امدادرسان است که همراه با چهار نفر دیگر، سه روز پس از زمینلرزه به ولسوالی زندهجان ولایت هرات رفته است. به گفتۀ او، جنگجویانِ گروه طالبان تیمهای امدادگر را مجبور میکنند که طبق میلِ آنها کمکها را توزیع کنند. «وقتی از شهر هرات حرکت کردیم، مجبور شدیم با گروه طالبان سفرمان را هماهنگ کنیم. یکی از آنها با ما به ولسوالی زندهجان رفت، وقتی که پول نقد را توزیع میکردیم، مجبور بودیم اول تأیید فرد وابسته به گروه طالبان را بگیریم. این فرد طالب در یکی از قریهها ما را مجبور کرد به یک نفر که خودش نیز عضو گروه طالبان بود، سهبرابر پول بدهیم.»
به گفتۀ میلاد، جنگجویانِ گروه طالبان بر علاوۀ اینکه کمکها را به افراد دلخواهشان توزیع میکنند، از تیمهای امداد به بهانۀ تأمین امنیت پول میگیرند. «یکی از تیمهای امداد که اعضای آن همه خانم بودند، بعد از اینکه بهسختی اجازۀ رفتن به محل رویداد را گرفتند، گروه طالبان دو نفر را به عنوان همراه امنیتی با آنها فرستاد و به خانمها دستور داد که باید مصارف روزانه و تیل موترِ آن دو طالب را بپردازند.»
این نابسامانیها و فقدان مدیریت درحالی است که دفتر هماهنگکنندۀ کمکهای بشردوستانۀ سازمان ملل متحد (اوچا) بهتازگی اعلام کرده که در زمینلرزه ولایت هرات بیشتر از ۳۰۰ هزار خانه تخریب شده، بیش از ۴۳ هزار نفر آسیب دیده و در مجموع ۱۱۴ هزار نفر نیازمند کمکهای بشری شدهاند. این سازمان، خواستار ۹۳.۶ میلیون دالر کمک جهانی به آسیبدیدگانِ زلزلۀ هرات شده است.
