بررسی عوامل مسمومیت‌های گروهی دختران در مکاتب

طی چند روز اخیر حوادث مشابهی در دایکندی و بامیان میان دختران دانش‌آموز در مکتب رخ داده‌است که علائمی شبیه به مسمومیت دارد. در تاریخ 27 ثور حدود 80 دانش‌آموز دختر و سه آموزگار در مکتب دخترانۀ طمران در ولسوالی دایکندی و در اول جوزا حدود 37 دختر دانش‌آموز یک مدرسۀ دینی در یکاولنگ نمبر 1 بامیان دچار سرگیجه، بیهوشی، حالت تهوع و سوزش معده شدند.
از نظر فعالان حقوق زنان، این رویدادها ممکن است به گونه­ای هدفمند و از قبل برنامه‌ریزی شده رخ داده باشد، زیرا گروه طالبان در صدد جلوگیری حضور دختران در مکاتب دخترانه‌اند و در فعالیت‌هایی مرموزانه با آلوده کردن محیط مکتب، سبب ایجاد رعب و وحشت میان دختران می­شوند. پیشینۀ مسمومیت‌های گروهی دختران به چند سال اخیر برمی­گردد و تاکنون در ولایاتی چون کابل، هرات، فراه، سرپل و بامیان و اخیراً در دایکندی رخ داده‌است. از سویی دیگر کارشناسان صحی می­گویند: در صورت آلوده شدن محیط مکتب با مواد سمی، مسمومیت به‌وجود می­آید و یا اضطراب و فشارهای روانی نیز سبب بروز علائمی مانند مسمومیت می­شود. گفت‌وگوی ما را در این مورد با دکتر “اسحاق‌علی درمان” در نیمرخ بخوانید. دکتر اسحاق‌علی درمان متخصص امراض داخله و رئیس سابق صحت عامۀ دایکندی است و اکنون در دپارتمنت صحت عامۀ دانشگاه صحی فوجیتا در جاپان کار می­کند.

نیمرخ:  جناب آقای دکتر، علت حادثه­ای شبیه به مسمومیت‌های گروهی دختران در مکاتب دایکندی و دیگر ولایات افغانستان چیست؟

اسحاق‌علی درمان: این حادثه ناشی از اضطراب و استرس یک حالتی نزدیک به امراض روانی است که به آن Anxiety For School Girls  نیز گفته می­شود و کسی که این وضعیت را تجربه می‌کند، اسباب آن را می­داند و می­تواند علت‌های مختلف داشته باشد.

یکی از علت‌ها ممکن است ناشی از آلوده شدن محیط یا آب آشامیدنی با گاز نیتروژن یا سایر گازها و مواد سمی باشد که سبب مسمومیت گروهی می­شود و به‌گونه‌ای هدفمند، توسط افراد و اشخاص صورت می­گیرد.

دومین علت می­تواند ناشی از اضطراب باشد که در پسران کمتر و در دختران بیشتر رخ می­دهد و نظر به تجربه­ای که ما داریم و زمانی که در ریاست صحت‌عامۀ دایکندی بودم؛ مسمومیت‌ها در مکاتب ولایت دایکندی بر اساس مسمومیت‌های هدفمند صورت نگرفته‌است و در عموم حوادثی شبیه مسمومیت، از اضطراب و استرس به‌وجود آمده‌است.

نیمرخ: شما گفتید دختران بیشتر در معرض اضطراب یا حوادثی مانند مسمومیت قرار می­گیرند، علت آن چه می‌تواند باشد؟

اسحاق‌علی درمان: یکی از مسائل برای دختران  هورمون است. در پسران هورمونی به‌نام تستسترون (Testosterone) وجود دارد که در حالت اضطراب آن‌ها را مقاوم نگه می‌دارد و در برابر فشارهای ناشی از اضطراب مانع ایجاد می­کند، اما وجود هورمون استروژن (Estrogen) در بدن زنان که یک حالت ضعف است، سبب می­شود  که آنان اضطراب را بیشتر تجربه کنند. نظر به تحقیقاتی که انجام شده‌است، دختران در مکتب 40 درصد اضطراب و پسران 18 درصد اضطراب را تجربه می­کنند.

مسألۀ دیگر سن بلوغ یا (Puberty) است، زمانی که کودکان به سن نوجوانی می‌رسند در معرض اضطراب قرار می­گیرند، نظر به تحقیقاتی که انجام شده، کودکان  قبلاً در سن 15 سالگی به سن بلوغ می­رسیدند و حالا نظر به رشد تکنولوژی و طبیعت، اکنون کودکان در سن 11 سالگی به نوجوانی یا همان سن بلوغ می­رسند و در این سن بیشتر دختران در 11 تا 15 سالگی از لحاظ روحی و روانی آسیب‌پذیر می­باشند؛ در حال حاضر، دختران صنف چهارم تا ششم معمولاً در همین سن و سال قرار دارند. مسألۀ سوم آسیب‌پذیری دختران است که نظر به جوامع و جغرافیای مختلف، دختران جزو قشر آسیب‌پذیر محسوب می­شوند و در معرض خطراتی چون آزار و اذیت کلامی، آزار جنسی و… قرار دارند. مسألۀ چهارم فضای مجازی است که دختران و نوجوانان با ورود به دنیای مجازی، امکانات و شرایط زندگی‌شان را با نوجوانان دنیا مقایسه می­کنند و کمبودهای زندگی‌شان سبب اضطراب در آن‌ها می­شود. مسألۀ پنجم حساسیت‌های اجتماعی است که دختران به بعضی محدودیت‌ها و چالش‌های اجتماعی حساسیت نشان می­دهند و وقتی که در جمع باشند بیشتر رخ می‌دهد. مثلاً همین مسألۀ مسدود بودن مکاتب به روی دختران است که سبب فشارهای روانی بر دختران و در جمع مکتب، سبب اضطراب جمعی می‌گردد. ممکن است شدت اضطراب، سبب ایجاد علائمی مانند مسمومیت شود.

نیمرخ: در مورد علائم این نوع مسمومیت‌ها و شدت اضطراب و حادثه­ای که ممکن است پس از مسمومیت رخ دهد بیشتر توضیح دهید؟

اسحاق‌علی درمان: در دخترانی که سن‌شان پایین‌تر از 12 سال باشد علائمی چون تخریش، گریه، بدخلقی و داد و فریاد پیدا می­شود. اشتها از بین می­رود و دل‌بدی نسبت به خوردن پیدا می‌کنند. شب‌ها کابوس می­بینند و سردردهای شدید، ضربان تند قلب و دشواری در تنفس را تجربه کرده و پس از آن از مکتب دوری می­کنند.

نیمرخ: چگونه در جریان وقوع اضطراب شدید برای دختران در مکتب کمک شود و برای پیش‌گیری از آن چه باید کرد؟

اسحاق‌علی درمان: وقتی حوادثی از این قبیل رخ می­دهد. بهترین راه برای کمک، انتقال دختران به مراکز صحی است و باید به‌گونۀ مسلکی به آنان رسیدگی شود و متأسفانه کاری از دست اطرافیان و مسئولان مکاتب ساخته نیست. آنان طی چندین جلسه خواسته می­شوند و با مشاورۀ درست، صحت روانی دریافت می­کنند و نظر به وضعیت‌شان، دکترهای متخصص به آنان دارو نیز تجویز می­کنند.

استرس‌های دوران مکتب از خود عواملی دارد و برای پیش‌گیری از آن باید عامل آن را پیدا کرده تا از آن پیش‌گیری شود. ما بدبختانه عوامل بسیاری در مکتب، خانه و اجتماع داریم که سبب ایجاد استرس و اضطراب در دختران می­شود. از محیط خانه گرفته تا مکتب برای دختران محیط سالم نیست. مثلاً شما در نظر بگیرید برای ساعتی که قرار است اعضای خانواده غذا بخورند، چندین دشنام و سخن توهین‌آمیز و خشونت‌آمیز بین مادر، طفل، پدر و سایر اعضای خانواده رد و بدل می­شود. از سویی دیگر، کودکانی که با پدر و مادر بسیار خو گرفته‌اند و جدایی از پدر و مادر را تحمل نمی­توانند، وقتی‌که کودک به مکتب می­رود روانی آسوده ندارد.

ترس دختران از خشونت، ضرب و شتم که در مکتب وجود دارد و یا ترس از انجام ندادن تکالیف مکتب، ترس از امتحان، وجود نگرانی از مزاحمت‌ها در راه مکتب و یا تهدیدات نیز از عوامل استرس و اضطراب هستند که متأسفانه امروز عمده‌ترین عامل اضطراب دختران، همین مکتب کوتاه‌مدت است که دختران می­دانند تا کدام صنف می­توانند درس بخوانند. این حادثه سبب می­شود که دختران از مکتب دوری کنند، بهترین کاری که خانواده‌ها برای حمایت از دختران می­توانند انجام دهند این است که با مسئولان مکتب و دانش‌آموزان هماهنگی داشته باشند تا عامل آن را پیدا کنند ویا به‌نحوی در جریان چالش‌های دختران‌شان باشند. حضور طالبان در مکاتب دخترانه که عامل مسدود شدن مکاتب دختران است نیز می‌تواند بالای روان دختران تأثیرمنفی بگذارد و اضطراب را به‌وجود بیاورد.