پس از حاکمیت گروه طالبان، نظام اقتصادی افغانستان که در بیست سال گذشته بر کمکهای جامعۀ جهانی استوار بود، در حال فروپاشی است. در بیشتر از دو سال سلطۀ طالبان، آمار کودکان کار با گستردهتر شدن دامنۀ فقر در حال افزایش است. بر اساس تازهترین آماری که از سوی رئیس عمومی سازمان نجات کودکان در افغانستان ارائه شده، آمار کودکان کار بعد از تسلط گروه طالبان 38 درصد افزایش یافتهاست.
تعداد کودکان کار تا قبل سقوط نظام جمهوری به ۳.۷ میلیون میرسید که از این جمع، ۲.۷ میلیون کودک مشغول انجام کارهای شاقه بودند. اما پس از آن هیچ آمار تازهای در مورد کودکان کار منتشر نشدهاست. حالا با توجه به بحران عمیق اقتصادی، از بین رفتن بیشتر از هفتاد هزار شغل و گزارشهایی که در مورد آمار روزافزون فقر و گرسنگی نشر میشود، صدها هزار کودک دیگر نیز به جمع کودکان کار در افغانستان افزوده شدهاند.
در همین حال کمکهای خارجی کاهش یافته و گروه طالبان نیز فشارهای اقتصادی بر مردم را بیشتر کردهاست، این گروه هزینۀ خدمات عامه را بلند برده و مالیات را افزایش دادهاست. پولهای دیگر زیر نام عشر و زکات با زور اسلحه گردآوری کرده و بهنحوی باجگیری میکنند؛ این موارد، اقتصاد شکنندۀ خانوارها را آسیب زده و در پی آن آمار کودکان کار نیز افزایش یافتهاست.
سمیع، کودک 16سالهای است که از شش سال به اینسو از داخل کثافتدانیها مواد غذایی فاسد شده و اضافه را جمع میکند و آن را به کسانی که گاو و گوسفند نگهداری میکنند میفروشد. به گفتۀ سمیع ساعت کاری او از چهار صبح شروع میشود و تا ده شب ادامه دارد. «پدرم مرده و کارگر نداریم، قبلاً یک برادرم همین کار را میکرد که او پودری (معتاد) شد و هیچ معلوم نیست که مردهاست یا زنده، هر صبح ساعت چهار از خانه بیرون میشوم، سبزی و میوۀ گندیده که مردم میاندازند را جمع میکنم و به چند نفر که گاو نگهداری میکنند میفروشم.»
سیمع روزانه از این کار بین 100تا150 افغانی به دست میآورد که با آن هزینۀ زندگی خانوادۀ شش نفرهاش را پرداخت میکند. «از روی ناچاری است، پولی که کار میکنم به سختی شکم ما را سیر میکند.»
با توجه به اینکه نزدیک به ۹۰ درصد جمعیت امروز افغانستان زیر خط فقر زندگی میکنند، میتوان چنین برداشت کرد که ۹۰ درصد کودکان در افغانستان به نحوی در کمک به خانوادۀ خود برای تأمین معیشت سهیماند و با در نظر داشت نوعیت کارها بیشترین تعداد این آمار مجبور به انجام کارهای شاقه هستند.
از سوی دیگر گروه طالبان به زنان اجازۀ کار نمیدهند و بسیاری از زنان که سرپرست خانوادههایشان هستند بعد از ممنوع کار شدن، مجبور گشتند کودکانشان را به بازار کار بفرستند. حفاظت از کودکان بعد از ممنوعیت کار زنان در گزارشی گفته بود که «ممنوعیت کار زنان باعث افزایش کودکان کارگر در افغانستان خواهد شد.»
به گفتۀ سازمان حفاظت از کودکان، والدینی که توان فراهم کردن غذا برای خانوادههای خود را ندارند، به طور فزایندهای کودکان خود را برای کار در مکانهای اغلب «خطرناک» میفرستند.
بر اساس معلومات این سازمان، ارزیابیهای اخیر نشان دادهاست که ۲۹ درصد از زنان که سرپرست خانوادههای خود هستند، در سال ۲۰۲۲ حداقل یک کودک خود را به کار فرستادهاند. در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۱ میلادی به ۱۹ درصد میرسید.
فرزانه، خانم 41 سالهای که تا قبل از دستور منع کار زنان در یک مؤسسه به عنوان «صفاکار» کار کردهاست، او در این مورد به نیمرخ گفت: «کارگر مرد ندارم، خودم با کار کردن در یک دفتر میتوانستم مصرف فامیلم را پیدا کنم، ولی بعد از اینکه طالبان دستور منع کار زنان را داد، من همراه با هشت خانم دیگر که آنها هم کارمند بودند بیکار شدیم.»
پس از بیکار شدن فرزانه، حالا فرزندانش؛ ضیا و سمیه که 12 و 9 سال عمر دارند، مجبور به کار کردن در سطح شهر هستند. او در مورد کار کردن فرزندانش گفت: «اگر طالبان خودم را اجازۀ کار میدادند، هرگز نمیگذاشتم کودکانم روی سرک کار کنند. حالا مجبور هستم ضیا و سمیه را برای کفش رنگ کردن و پلاستیک فروختن روان کنم تا زنده بمانیم.»
در کنار دستور منع کار زنان در مؤسسهها، بسته شدن آرایشگاههای زنانه در ماه اسد سال جاری نیز روند رشد فقر در میان خانوادههایی که اکثراً کارگر مرد ندارند را چند برابر کرده و به تناسب آن تعداد کودکان کار نیز افزایش یافتهاست. بر اساس گفتههای، هیدربار «معاون بخش حقوق زنان دیدبان حقوق بشر» بعد از بسته شدن آرایشگاههای زنانه، 60 هزار زن در افغانستان شغلشان را از دست دادهاند.
راضیه(مستعار)، زن 38 ساله و مادر سه فرزند است، او در کنار شوهر معیوب و فرزندانش، سرپرستی مادر و دو خواهرش را نیز بر عهده دارد. راضیه بعد از بسته شدن آرایشگاهش به دستور گروه طالبان مجبور شدهاست، پسر بزرگش را برای فروختن لیف و کیسۀ حمام روزانه به سطح شهر بفرستد.
او به نیمرخ گفت: «وقتی آرایشگاههای زنانه بسته شد، مدتی در خانه پنهانی و دور از چشم طالبان کار میکردم، با آنکه مشتری بسیار کم بود، ولی گذاره میشد. بعد از مدتی افراد طالبان دوباره خبر شدند و هشدار دادند که اگر دوباره کار کنی جریمه میکنیم، از آن به بعد از روی ناچاری لیف و کیسه حمام میبافم و پسر آن در سطح شهر و حمامها میفرشد.»
به گفتۀ راضیه، اکثر آرایشگران زنانه بهنحوی سرپرست خانوادههایشان بودند که بعد از بسته شدن آرایشگاهها هیچ درآمدی ندارند تا زندگیشان را ادامه بدهند، حالا آنها مجبورند کودکانشان را برای کار و یا گدایی در سطح شهر بفرستند.
دربیشتر از 30 ماه گذشته، میزان حضور کودکان در خیابانها برای کار یا تکدیگری بهشدت افزایش یافتهاست. فقر گسترده باعث شد تا حتی بخشی از کودکانی که تا قبل از سقوط جمهوریت تحت حمایت خانواده مشغول تحصیل بودند، حالا برای کمک به خانواده در خیابانها کار کنند تا حداقل بتوانند در آخر شب به اندازه خرید نان خشکی برای اعضای خانواده، پولی به خانه ببرند.
در همین حال سازمان ملل متحد نیز گفته است که بهرغم کاهش درگیریها در افغانستان، کودکان در این کشور همچنان در وضعیت بهشدت آسیبپذیری بهسر میبرند. در تازهترین گزارش این سازمان که دو ماه قبل به نشر رسیده، آمدهاست: «دسترسی کودکان به خدمات اولیه بهدلیل درگیریهای طولانی، آوارگی، فقر شدید و ناامنی غذایی، کمبود فرصتهای معیشتی و عدم سرمایهگذاری مختل شده و همچنان استخدام، سوءاستفاده و خشونت جنسی علیه آنان در افغانستان افزایش یافتهاست.» بر اساس گزارش سازمان ملل، از آغاز ۲۰۲۱ تا پایان ۲۰۲۲، در مجموع چهار هزار ۵۱۹ مورد تخلف جدی علیه سه هزار و ۵۴۵ کودک چند ماهه تا ۱۷ ساله در افغانستان گزارش شدهاست که عامل اصلی آن نیز گروه طالبان گفته شدهاست.
