تسلط گروه طالبان باعث شده تمام بخشهای ارائۀ خدمات عامه دچار فروپاشی شود، در این میان یکی از مهمترین بخشها نظام صحی میباشد که در حال نابودی است. زنان بیشتر از همه به دستور گروه طالبان از دسترسی به خدمات عامه محروم شدهاند، این باعث شده که در فاصلۀ زمانی بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳، آمار مرگومیر مادران در افغانستان بهسرعت بالا رفته و وضعیت نوزادان و کودکان نیز بدتر از قبل شدهاست.
در جریان بیست سال گذشته، جامعۀ جهانی در کنار معارف، روی حمایت از نظام صحی افغانستان تمرکز ویژه داشت و این کمکها باعث شده بود که خدمات صحی تا قبل از سقوط نظام جمهوری با گذشت زمان، هر روز بهتر شود.
ارائۀ خدمات صحی بهصورت عموم، ولی دسترسی زنان به خدمات صحی به گونهای کامل از بین رفتهاست، بخش عمدۀ مرگ و میر مادران و نوزادان در دو سال گذشته، بهخاطر عدم دسترسی به مراکز صحی و اعمال محدودیتهای اعمال شده اتفاق میافتد، بر اساس آخرین گزارشی که از سوی دفتر هماهنگکنندۀ کمکهای بشردوستانۀ سازمان ملل متحد (اوچا)، در افغانستان منتشر شد، از هر ۱۰۰هزار تولد، ۶۹۹ مورد مرگ مادر و یا هم نوزاد رخ میدهد که یکی از بالاترین نرخهای مرگومیرِ مادران و نوزادان در جهان بهشمار میرود.
این اداره تأکید کرده که کاهش شمار زنان شاغل در بخش ارائۀ خدمات صحی، باعث بحرانیتر شدن این وضعیت شدهاست. همچنان نبود سرمایهگذاری روشمند در نظام صحی و کاهش شدید دسترسی زنان به مراقبتهای صحی مورد نیاز در زمان زایمان، این آمار را بالاتر بردهاست.
افغانستان با تلاش و حمایت جهانی، در فاصلۀ سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۱ میلادی توانسته بود، سطح مرگومیر مادران و کودکان را از ۸ درصد به ۵.۱ درصد برساند. اما در دو سال اخیر این آمار به گونۀ بیسابقهای در حال افزایش است. به گفتۀ کمیتۀ صلیب سرخ جهانی، سطح مرگومیر مادران و کودکان در افغانستان به ۶.۵ درصد رسیده و این نگرانی وجود دارد که در صورت عدم پیگیری، این رقم افزایش یابد.
یکی از اهداف توسعۀ پایدار سازمان ملل متحد این است که نرخ مرگومیر مادران را از ۳۳۹ مورد در هر ۱۰۰هزار تولد زنده در سال ۲۰۰۰ میلادی به کمتر از ۷۰ مورد در سال ۲۰۳۰ کاهش دهد. اما با در نظر داشت شرایط موجود، اعمال محدویتهای زنستیزانۀ گروه طالبان ، این امر را عملی ناممکن مینماید.
در سیویک ماه سلطۀ گروه طالبان بر افغانستان و وضع محدودیت بالای زنان، بستهشدن نزدیک به دو هزار مرکز صحی کوچک و بزرگ در سراسر کشور و کاهش بودجه، زمینۀ دسترسی زنان به امکانات صحی بهویژه در دورۀ بارداری و زایمان، بهشدت کاهش یافتهاست.
ثریا، زن 36 سالهای است که در ماه هشتم بارداری قرار دارد، او که ساکن ولسوالی قرهباغ ولایت غزنی است، در مدت هشت ماه تنها یکبار توانستهاست برای بررسی وضعیت صحی خود، تنها یکبار به داکتر مراجعه کند، او در این مورد به نیمرخ گفت: «شفاخانهای که در مرکز ولسوالی است، داکتر و دوا ندارد، زمانی که دو ماهه حمل داشتم برای معاینه رفتم، بعد از سه ساعت انتظار، یک پرستار مرا معاینه کرد و نسخه داد، وقتی به دواخانۀ شفاخانه برای گرفتن دوا رفتیم، فقط دو قلم دوا را داشت و باقی را مجبور شدیم از بازار بخریم.»
به گفتۀ ثریا، او دچار کمخونی است و بهخاطر مشکلات مالی نمیتواند به شفاخانههای خصوصی در مرکز ولایت مراجعه کند و از نظر تغذیه هم در وضعیت بدی قرار دارد. «شوهرم دهقان است و از حاصلات زمین زندگی خود را میچرخانیم، ولی در این چندسال بهخاطر خشکسالی، به سختی میتوانیم غذای “بخور و نمیر” را از زمین بهدست بیاوریم.»
در همین حال سازمان جهانی صحت نیز با نشر گزارشی به تاریخ ۶ سنبلۀ ۱۴۰۲ خورشیدی، در رسانۀ اجتماعی ایکس گفته بود که روزانه حدود ۲۴ مادر در اثر بیماریهایی که قابل درماناند، در افغانستان میمیرند. این سازمان هشدار داده بود در صورتیکه تغییری در وضعیت تأمین بودجه برای خدمات صحی بهوجود نیاید، این آمار روند صعودیِ سریع را خواهد پیمود.
دستبرد گروه طالبان به کمکها و سوءاستفادۀ جنگجویان این گروه یکی از چالشهای دیگر است، ارائۀ خدمات صحی را با چالش مواجه کردهاست، به گفتۀ یکی از داکتران شفاخانۀ حوزوی ولایت غزنی که نخواست نامش در گزارش ذکر شود؛ جنگجویان گروه طالبان زمانی که برای درمان به مراکز صحی مراجعه میکنند، تمام امکاناتی که باید در میان مریضها به گونهای مساوی توزیع شود را به استفاده از زور به خودشان اختصاص میدهند. او در این مورد به نیمرخ گفت: «در فصل سرما که بیماریهای تنفسی زیاد میشود، تعداد بیمارهایی که نیاز به بستری شدن دارند هم زیاد میشود و اکثر شفاخانههای دولتی به کمبود تخت روبهرو میشود، اما زمانی که افراد طالبان مراجعه میکنند، اگر مریضشان نیاز به بستری هم نداشته باشند با استفاده از زور، بیمارشان را بستری میکنند و مسئولین بخش را مجبور میکنند یک تخت را برای همراه مریض(پایواز) خالی کنند.»
فریبا، زن 27 سالۀ دیگری است که به تازگی در شفاخانۀ دولتی شهر غزنی ولادت کردهاست، به گفتۀ او، ارائۀ خدمات صحی به گونۀ عمومی بسیار کم است، اما برای زنان بهخاطر نگاه و دستورهای زنستیزانۀ گروه طالبان، بسیار بدتر از وضعیت عمومی است. «زمانی که من چند ساعت بعد وضع حمل به شفاخانه مراجعه کردم، خونریزی شدید داشتم، بیشتر از دو ساعت منتظر ماندم تا داکتر مرا معاینه کند و بعد از آن مجبور بودیم تا تمام دواهای مورد ضرورت را از دواخانهۀ شخصی بخریم، اما برای مریضهایی که پشتون بودند بسیار خوب رسیدگی میشد و دوا را نیز از دواخانۀ شفاخانه میگرفتند.»
در افغانستان تنها میزان مرگومیر مادران بالا نیست، بلکه بر اساس آمار سازمان جهانی صحت، روزانه بهطور متوسط ۱۶۷ نوزاد در این کشور جان میدهند. این سازمان برای نجات جان مادران و نوزادان خواستار اقدامات فوری شدهاست. این در حالی است که سازمان ملل متحد بارها تأکید کرده که آمار افراد نیازمند به کمکهای بشردوستانه هر روز در افغانستان افزایش مییابد. این سازمان گفتهاست که شمار افراد نیازمند به کمک، از زمان تسلط گروه طالبان تاکنون از 18 میلیون نفر به 29 میلیون نفر رسیدهاند و همچنان در حال بیشتر شدن میباشد.
