بیایید در ابتدا کلیدواژههای این رویداد را تعریف کنیم. روز جهانی به معنای یک روز ویژه است که بهطور بینالمللی برای یادآوری، جشن گرفتن یا توجه به یک موضوع خاص یا رویداد مهم تعیین میشود. به عبارت ساده: روز جهانی، روزی است که برای یک هدف مشخص در سراسر جهان جشن گرفته میشود.
فرهنگ یک مفهوم گسترده شامل مجموعهای از دانشها، باورها، هنرها، قوانین، آداب و رسوم اجتماعی و عادتهای افراد در یک گروه یا در یک جامعه میشود. فرهنگ، یکی از مهمترین ارزشهای هر جامعه است که ملتها برای حفظ و بقای آن تلاش میکنند. در میان اقوام، آنانی برجستهاند که توانستهاند فرهنگ و رسوم ویژهٔ خود را حفظ کنند. افغانستان نیز کشوری با تنوع قومی است. هر قوم دارای رسوم و عنعنات خاص خود و در این میان مردم هزاره، فرهنگی غنی و منحصر بهفرد دارند.
مردم به معنای کلی، به مجموعهای از انسانها با اشتراکات فرهنگی، زبانی، تاریخی و گاهی سیاسی اشاره دارد. در واقع، مردم بهعنوان یک واحد بزرگ اجتماعی، نقش و جایگاه مهمی در اجتماع و سیاست دارند. یکی از اقوام بزرگ افغانستان و جزء اصلی جمعیت آن، هزارهها هستند که در تمام مناطق افغانستان، عمدتاً در مناطق مرکزی موسوم به هزارستان (هزارهجات) زندگی میکنند. اقلیتهای بزرگی از هزارهها در کویتهٔ پاکستان و برخی از شهرهای ایران مخصوصاً در مشهد حضور دارند. هزارهها به زبان پارسی با گویشهای دری و هزارگی صحبت میکنند.
۱۹ می مصادف بود با «روز جهانی فرهنگ هزاره»؛ روزی که هزارههای افغانستان در سراسر جهان از آن با برگزاری جشنهای متنوع و برنامههای فرهنگی و هنری تجلیل میکنند. امسال نیز جشنها و برنامههای فرهنگی – هنری مختلفی در شهرهای مختلف جهان، از کویتهٔ پاکستان گرفته تا شهرهای مختلف استرالیا، آمریکا و کشورهای اروپایی برگزار گردید. از جمله هزارههای مقیم انگلستان و آلمان دو روز پیش از این روز در شهرهای بیرمنگام و برلین با برگزاری برنامههای متنوع فرهنگی و حضور هنرمندان، فرهنگیان، دانشمندان و پژوهشگران هزاره این روز را تجلیل کردند.
در «روز جهانی فرهنگ هزاره»، هزارههای افغانستان در سراسر جهان تلاش میکنند که ادبیات، تاریخ، هنر، صنایع دستی، غذاها، سنتها و رسومات زندگی خود و تنوع و گستردگی آن را به مردم جهان معرفی کنند. آنها تلاش میکنند که این هدف را از طریق هنر موسیقی، بهویژه دمبورهٔ هزارگی، نمایش لباس هزارگی، غذاهای هزارگی و سخنرانی در مورد تاریخ و فرهنگ هزاره به نمایش بگذارند.
همچنان که ما سبک متفاوتی از پوشش هزارگی را طی سالیان دراز حفظ کردهایم. یکی از شاخصترین پوششها، لباسهای خامکدوزی با واسکت نقره، سلسله یا ماتیکه است که برای زیبایی پوشیده میشود. گوشوارههای بزرگ نقره و گردنبندها که بخشی از این زیباییاند. دختران هزاره با پوشیدن این لباس، از فرهنگ خود یاد کرده و آنرا پاس میدارند. پسران نیز با پوشیدن لباسهای هزارگی شامل یخن، واسکت و کلاه خامکدوزی، نمادهای فرهنگ سنتی خود را زنده نگه داشته و حفظ میکنند. لباسهای هزارگی چون نغمه یا شال، کریب ناز یا دودامنه، خال صنم، پک قیچی، تکهٔ خال، خال دالر، گلنگار و … از جمله پارچههایی هستند که با آنها زیباترین لباسهای کمر چیندار دوخته میشود.
غذاهای محلی نیز بخشی از فرهنگ مردم هزارهاست؛ مانند: حلوای سرخ، دلده، شیر برنج، شیر روغو (روغن)، کوچِه مشنگ، قرتی، کشکو، آش پودینه، آگری دوغ، نان بوته، حلوای قندی، پتیر، پیرکی (بولانی تنوری) و … که بیشتر در روستاهای هزارهنشین دیده میشوند و سپس به خانههای مردم در شهرهایی مانند کابل و دیگر ولایتها راه یافتهاند.
گویش و شعرهای هزارگی نیز بخش مهمی از فرهنگ مردم هزاره میباشد. هنرمندانی چون داوود سرخوش، صفدر توکلی، میرچمن سلطانی، آبه میرزا، عارف شاداب و دیگران با آوازهایی به زبان هزارگی، بخشی از هویت قومیشان را زنده نگه داشته اند. در کنار آن، دمبورهٔ هزارگی، سازی ویژهاست که با صدایی دلنشین، هنر سنتی و اصیل مردم را به گوش جهانیان خواهد رساند.
روز ۱۹ می بهعنوان «روز فرهنگ هزاره» برای اولینبار در سال ۲۰۱۸ میلادی، با تلاش فاطمه عاکف، فعال سیاسی و فرهنگی هزاره در تقویم رسمی پاکستان بهعنوان روز فرهنگ «ثقافت هزارگی» ثبت شد. یکسال بعد از آن، یعنی در ۱۹ می سال ۲۰۱۹، این روز برای اولینبار بهصورت رسمی در پاکستان و استرالیا تجلیل شد و در سالهای بعد بهعنوان «روز جهانی فرهنگ هزاره» مطرح گردید.
اکنون این روز در سراسر جهان تجلیل میشود و مقامهای کشورهای مختلف جهان، از جمله استرالیا، کانادا و بریتانیا با حضور در این جشنها، همبستگی خود را با هزارهها اعلام میکنند. در واقع، «روز جهانی فرهنگ هزاره» نمادی از مقاومت در برابر حذف سیستماتیک توسط حاکمان افغانستان است. هزارهها در تاریخ افغانستان همواره با سرکوب، حذف هدفمند و سیستماتیک از سوی حاکمان این کشور و گروههای تروریستی و افراطی مواجه بودهاند.
از قتلعام هزارهها توسط عبدالرحمان گرفته تا حملات تروریستی سالهای اخیر علیه هزارهها در مساجد، مراکز آموزشی، ورزشگاهها، بیمارستانها، سالنهای عروسی، مینیبوسهای شهری، تجمعات اعتراضی، سربریدن و تیرباران کردن هزارهها در مسیرهای مسافرتی و کوچ اجباری هزارهها از سرزمینهای پدریشان در ارزگان، دهراوود، قندهار، ارغنداب و جاهای مختلف دیگر، ممانعت از تحصیل دختران هزاره و همه حکایت از تلاش سیستماتیک تاریخی و هدفمند در راستای «نسلکشی» و حذف هزارهها دارد.
اما با وجود این همه کشتار و سیاستهای بیرحمانه علیه هزارهها، آنان در برابر حذف مقاومت بینظیری از خود نشان دادهاند و تلاشها برای حذفشان را اگر نتوانستهاند ناکام بگذارند، آنها را به چالش کشیدهاند. هزارهها تاکنون تسلیم ستم سیستماتیک و کارزار هدفمند حذف از سوی حاکمان افغانستان نشدهاند و همواره ققنوسوار از خاکستر خون و خشونت سر بلند کرده و به پا ایستادهاند.
تجلیل از «روز جهانی فرهنگ هزاره» نمادی از مقاومت هزارهها در برابر حذف سیستماتیک و تاریخی است که تلاش برای زنده نگه داشتن فرهنگ غنی و کهن این مردم میباشد. در این روز نمادهای فرهنگی هزاره به جهان معرفی شده و تلاش صورت میگیرد که با معرفی این نمادها به مردم جهان، از حذف آن توسط حاکمان افغانستان و گروههای تروریستی و افراطی جلوگیری شود. تلاشها برای حذف نمادهای فرهنگی و هویتی هزارهها مانند حذف فیزیکی آنان، سبقهای طولانی در تاریخ دارد.
از معاصرترین نمونهٔ این تلاشها میتوان از انفجار مجسمههای بودا در بامیان در دور اول حاکمیت طالبان و تخریب نمادهای فرهنگی و سیاسی هزاره، از جمله تندیس و چوک شهید مزاری در دور دوم حاکمیت طالبان نام برد. تجلیل از «روز جهانی فرهنگ هزاره» در واقع مقاومت صلحآمیز در برابر این تلاشها است؛ مقاومتی که میتواند فرهنگ و داشتههای فرهنگی هزاره را در تاریخ جهان حفظ کند.
یکی از جنبههای مهم تجلیل از «روز جهانی فرهنگ هزاره»، نمایش تنوع فرهنگی، صلح طلبی، زیست مسالمتآمیز و همبستگی اجتماعی هزارهها است. آنها در این روز نشان میدهند که میخواهند فرهنگ خود را از طریق جشن، شادی، سرور و همبستگی اجتماعی به جهانیان نمایش بدهند، نه از طریق ترور، خشونت، انتحار و انفجار. بر خلاف وضعیت جاری افغانستان و سنتهای فرهنگی اغلب اقوام این کشور، زنان در فرهنگ هزارهها و زندگی اجتماعی آنان حضور پر رنگ و برجسته دارند.
در جشنهای «روز جهانی فرهنگ هزاره»، حضور زنان و دختران هزاره با لباسهای زیبا و ظریف هزارگی چشمگیر است؛ حضوری که میتواند خود نوعی اعتراض به وضعیت اکنون افغانستان در زیر حاکمیت طالبان باشد و این وضعیت را به چالش بکشد. در این روز هزارهها نشان میدهند که زنان بهعنوان نیمی از پیکر جامعه و انسانهای برابر، در ترویج فرهنگ، هنر، آداب و رسوم هزارهها نقش فعال و برجسته دارند و این نقش انکارناپذیر است.
مردم هزاره همچنین در این روز حمایت خود را از آموزش، تحصیل و کار زنان با حضور دانشمندان، مدیران، نویسندگان، شاعران، هنرمندان و چهرههای شناختهشدهٔ زنان هزاره به نمایش میگذارند. فرهنگ هزارههای افغانستان، یکی از صلحآمیزترین و انسانیترین فرهنگهای جهان است و زندگی انسانی همراه با شادمانی، سرور، کرامت انسانی و برابری را تقویت و ترویج میکند.
در سالهای اخیر، تحصیل و آموزش بهعنوان یکی از بخشهای جداییناپذیر فرهنگ مردم هزاره شناخته شدهاست. تمام اقوام افغانستان امروز اذعان دارند که جوانان هزاره در تحصیل و آموزش پیشگامتر از دیگر اقوام هستند. بههمین منظور، در مکاتب و مراکز آموزشی، دانشآموزان با خواندن سرود و شعرهایی با گویش هزارگی و با لباسهای رنگارنگ محلی، از روز فرهنگ خود تجلیل میکنند. همچنین مردم با گردهماییها و مهمانیها این روز را گرامی میدارند.
با تمام این تفاسیر، حتی برای تجلیل از این روز، هنوز محدودیتها و ممانعتهایی از سوی دیگر اقوام و کشورها وجود دارد. آنها بیشتر سعی در تخریب و منزوی کردن این جشن دارند. بهطور مثال: در دو سال گذشته تعدادی از جوانان هزاره در مشهد به برگزاری این روز اقدام کردند، اما با چالشها و سنگاندازیهای زیادی توسط نهادهای ایرانی روبهرو شدند. هربار بدون مجوز و با مسئولیت خود این کار را انجام دادند. بدین معنا که اگر تخلفی در خطوط قرمز این کشور از سوی هر شخصی انجام شود، آنها باید پاسخگو باشند. بههرحال، تلاش برای برگزاری این جشن و تجلیل از این روز، مبارزهای است در طول تاریخ که ادای دینی خواهد بود برای فرزندان آیندهٔ این قوم و جامعهای که همچنان تحت ستم و ظلم در افغانستان زندگی میکنند.
