در تقویم میلادی هر سال ۸ مارچ، روز جهانی زنان است. نامگذاری این روز برگرفته از مبارزات تاریخی، سیاسی و اجتماعی زنان در سرتاسر دنیاست. این سومین سالگرد ۸ مارچ است که زنان در افغانستان مبارزات سیاسی و اجتماعی خود را بر علیه طالبان آغاز کردهاند. از مبارزات خیابانی گرفته تا اعتراضات خانگی و نشر در فضای مجازی. زنان افغانستان همیشه با پلاکاردهای رنگارنگ «نان، کار و آزادی» به خیابانها میآمدند، شعاری که خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا ناآگاهانه ارتباط عمیقی با ۸ مارچ دارد. در حقیقت، مبارزات زنان دلیل نامگذاری این روز بهعنوان روز جهانی زنان شد. اما قرابت این روز با شعار «نان، کار و آزادی» زنان افغانستان در چیست؟
انقلاب زنان برای نان
مورخان و تاریخ پژوهان میگویند که این اعتراض زنان برای «نان» بود که انقلابی در روسیه برپا کرد. با وجود اینکه اعتراض ۸ مارچ زنان کارخانۀ نساجی برگرفته از احساسات زنانهشان بود و بدون هیچگونه برنامهریزی سیاسی پیش رفت، اما همین یک اعتراض زنانه، اولین چراغ انقلاب روسیه را روشن کرد. زنان کارگر و سرپرست خانوار مجبور بودند ساعتها برای تأمین موادغذایی خانوادۀ خود کار کنند. این امر باعث شد آنها به مرور زمان متوجه شوند که مطالباتشان برای رسیدن به نان، بر مطالبات سیاسی مبنی بر پایان یافتن جنگ ارجحیت ندارد و هر دو به یک میزان باید در اولویت قرار گیرند. در نهایت، مردم متوجه شدند که فقر و قحطی و بحران اقتصادی بهوجود آمده نتیجه ناکارآمدی سیاست مدارانی است که در رأس تصمیمات هستند.
در آخرین یکشنبه ماه فوریه سال ۱۹۱۷ در تقویم قدیمی روسی که برابر با ۸ مارچ است؛ زنان روسیه در خیابان اصلی شهر «پتروگراد» تجمع کردند و در مخالفت و اعتراض به خطمشی سیاستمداران این کشور شعار سر دادند. این تجمع به «نان و صلح» معروف شد و زنان در آن روز خواستار پایان دادن به جنگ جهانی اول، کمبود مواد غذایی در روسیه و حکومت استبدادی شدند. در این تجمع گروههای مختلفی از زنان شامل دختران دانشجو، زنان شاغل و البته زنان کارگر شرکت کردند. آنچه که در این روز مهم است، تجمع ۸ مارچ در روسیه، سرآغاز جنبش اعتراضی علیه امپراتوری روسیه و در نهایت انقلاب روسیه شد. برای همین گفته میشود این انقلاب را زنان آغاز کردند، نه مردان.
همچنانکه زنان افغانستان، بدون برنامهریزی قبلی و بدون وابستگی سیاسی، اعتراضات خود را در سرتاسر افغانستان برپا کردند. با همان احساسات زنانهشان که درک صحیحی از اوضاع و شرایط نابسامان مردم خود بهدست آورده بودند و میدانستند که با حضور طالبان، چه آیندهای برای آنها و خانوادههایشان در پیش است. زنان افغانستان از همان ابتدا پی برده بودند که فقر و قحطی به افغانستان میآید و وضعیت اقتصادی مردم بد و بدتر خواهد شد، آنهایی هم که در رأس قرار دارند، عدهای طالب هستند که از اقتصاد هیچ نمیفهمند و کفایتی در کارشان نیست. زنان با خطمشی طالبان در تعارض بودند و بههمین خاطر مخالفت خود را با انجام اعتراضات و گردهماییها اعلان داشتند. زنان و دخترانی از تمام اقشار جامعۀ افغانستان، دختران دانشآموز، دختران دانشجو، زنان کارمند و کارگر، زنان خانهدار و…
انتخاب کلمۀ نان توسط زنان آگاه جامعۀ افغانستان بهعنوان شعار، نشان از این دارد که اعتراضات زنان، جنبۀ برآورده شدن اولین نیاز انسان برای ادامۀ زندگی میباشد. چنانچه بزرگترین مبارزات جهان بر سر نان بوده و از آن یک عامل مهم در انقلابها و انتخاب روز ۸ مارچ بهعنوان روز جهانی زن میتوان یاد کرد.
انقلاب زنان برای کار…
به دنبال شرایط کاری سخت و غیر انسانی و همچنین دستمزد کم؛ کارگران زن در واکنش به این نابرابری و بیعدالتی در نقاط مختلفی از اروپا و آمریکا اعتراض کردند. کارگران نساجی زن در شیکاگو برای اعتراض به این شرایط اعتصاب کردند. صاحب کارخانه برای جلوگیری از اتحاد کارگران، این زنان را در محل کارشان حبس کرد. پس از مدتی؛ این کارخانه آتش گرفت و تنها تعداد کمی از زنان کارگر توانستند جان خود را نجات دهند. در نهایت ۱۲۹ نفر دیگر از آنها در این آتش گرفتار شدند و سوختند. سالها بعد زنان در آمریکا و کشورهای مختلف اروپا؛ در واکنش به تبعیض، استعمار کاری زنان و فشار علیه زنان در محیط کار در این روز به خیابانها آمدند.
۸ مارچ سال ۱۹۱۷، زنان کارگر کارخانه نساجی در منطقه ویبورگ، در پتروگراد، دست به اعتصاب زدند. زنان کارگر در آن روز کارخانهها را ترک کردند و در گروههای صدنفری درحالی که از کارخانهای به کارخانهای دیگر میرفتند؛ از دیگر کارگران هم درخواست میکردند تا به اعتصابشان بپیوندند و در درگیریهای بین آنها و نیروهای پلیس حاضر شوند.
اگرچه اعتراض و درخواست زنان در افغانستان به دستمزد کم و شرایط کاری سخت و دشوار نیست اما اعتراضی است به اوضاع و شرایط بدتر از آن، زنان در افغانستان حتی اجازۀ کار کردن برای امرار معاش را ندارند چه رسد به نابرابری و بیعدالتی در کار. بههمین خاطر، به مبارزه و دادخواهی برخواستهاند و کلمۀ کار جزو شعارهای اصلی آنها میباشد. کار کردن و کار داشتن از ملزومات هر جامعهای است، در جامعهای چون افغانستان که سالها جنگ را پشت سر گذاشته، زنان سرپرست خانوار زیادی وجود دارد که با کار کردن، هزینههای سنگین خانوادهاش را تأمین میکند و برای امورات زندگی نیاز به کار دارد. از سویی دیگر، بسیاری از مشاغل در دنیا هست که به حضور زنان در آن شغل نیاز دارد. از معلم و استاد دانشگاه گرفته تا وزارتخانهها، نمایندههای پارلمان و… خدمات صحی، دکتر و پرستار گرفته تا خلبان و مهندس و… میشود گفت در دنیا شغلی نیست که نیاز به کار بانوان نداشته باشد. از اینرو داشتن کار و برابری و عدالت در کار، همیشه یکی از عوامل جنبشهای زنانه در جهان بودهاست. بههمین منظور، زنان افغانستان کار را در شعار همیشگی خود دارند و برای آن مبارزه میکنند.
انقلاب زنان برای آزادی…
در ۱۹ مارچ ۱۹۱۱ میلیونها شهروند اتریشی، دانمارکی، آلمانی و سوئیسی تظاهرات برگزار کردند. مطالبات زنان در آن سال؛ حق رأی، مناصب عمومی، حقوق برابر با مردان و تنظیم مرخصی زایمان بود. آنها همچنین نسبت به تبعیض جنسیتی اعتراض داشتند. در سال ۱۹۱۴ روز جهانی زنان در ۸ مارچ برگزار شد. در همان سال، برگزاری روز زن در آلمان منجر به اعطای حق رأی به زنان گشت و در لندن نیز راهپیمایی بزرگی در حمایت از حق رأی زنان برگزار شد.
همه و همه… برای بهدست آوردن حقی است که نیاز مبرم بشری است. اگر به انسان نان و کار را بدهید اما حق انتخاب را از او بگیرید، مانند پرندهای است در قفس، همیشه آب و غذایش آمادهاست اما آزاد نیست، حق انتخاب ندارد، آنچه را که برایش میگذارند باید بنوشد و بخورد؛ این خود اسارت است. سرنوشتی که زنان افغانستان با آن روبهرو هستند.
اگر به تقارن شعار «نان، کار و آزادی» با آنچه که منجر به انتخاب ۸ مارچ بهعنوان روز همبستگی زنان است به دقت بنگریم، میبینیم که زنان معترض افغانستان، دغدغۀ همان چیزی را دارند که سالها زنان جهان برای آن مبارزه کردهاند. مبارزات زنان دنیا برای حق رأی، برابری و عدالت. اکنون زنان افغانستان بهدنبال کوچکترین حق انسانی خود برای ادامۀ حیات در یک جامعۀ مردسالار دگماندیش میباشد؛ همانا «نان، کار و آزادی» ابتداییترین حقوق زنان برای زیست در جهان امروز است. شعاری که در دو سال و نیم گذشته از زنان و دختران افغانستان در خیابانها و خانهها میشنویم. با توجه به این اتفاق که هر ساله، سازمان ملل متحد یک شعار برای روز جهانی زن انتخاب میکند. شعار سال ۲۰۲۳ «نوآوری و فناوری برای برابری جنسیتی» بود. شعاری که بهخاطر حضور طالبان، در حقیقت افغانستان وجود نداشته و ندارد. در سال ۲۰۲۳، تمام مبارزات زنان افغانستان و جامعۀ دیاسپورای آن، برای بهرسمیت شناختن آپارتاید جنسیتی در افغانستان بوده و تلاش کردند تا واکنش و عکسالعملی از سوی سازمان ملل متحد و جامعۀ جهانی اتفاق بیفتد که متأسفانه بدون پاسخ ماند. حال باید دید جامعۀ زنان افغانستان (معترضین در داخل و دیاسپورا در خارج) در سال ۲۰۲۴ چه تلاشی برای آینده و برای همبستگی بیشتر بین زنان افغانستان انجام خواهند داد. به امید رسیدن به نان، کار و آزادی.
